Nhẹ như đôi cánh ve sầu, mỏng như giấy, phẳng như gương và mịn như lụa. Ramie - sợi vải của sự tươi mới và thanh thoát.
Ta nhớ ngày còn nhỏ, từ làng quê Bình Định, bà ngoại thường gửi vào Nha Trang những chiếc bánh ít lá gai. Bà dạy "Đó là món quà quê ngọt lành của miền Trung, và nhấn mạnh đây không phải món bánh chỉ để ăn chơi. Bánh ít lá gai chỉ xuất hiện trong giỗ chạp, lễ Tết, cưới hỏi, những thời khắc khi cả nhà tụ họp, và là một vật phẩm trang trọng để dâng cúng ông bà, một món quà được gói đủ chỉn chu và mang đủ ý nghĩa để gửi đi xa với trọn vẹn những lời chúc lành."
Bà vẫn thường gửi kèm lời dặn dò: "Muốn bánh ngon phải chọn lá gai tươi, rửa kỹ, luộc mềm rồi giã nhuyễn để bột vỏ mịn mà không lợn cợn; nhân đậu xanh, dừa nạo và đường được xào trên lửa liu riu đến khi quện lại như một khối ngọt - bùi cân xứng. Chính phần lá ấy tạo nên lớp vỏ bánh đen sẫm, dẻo, dai và đứng dáng. Làm đúng, bánh sau khi hấp sẽ không nứt, không bở, giữ được hình chóp gọn gàng và bề mặt mịn. Khi bánh chín, sắc đen ban đầu chuyển sang đen óng ả, quyện cùng mùi thơm của lá chuối hấp, thứ hương bền lâu, đi xa mấy ngày vẫn không rách, không méo, không vỡ."
Khi còn nhỏ, ta chỉ nhớ mùi thơm và vị dẻo.
Lớn lên, ta mới hiểu: đó là một bài học rất sớm về cấu trúc vật liệu.
Loài cây “nuôi làng” vùng châu Á
Gần nửa thế kỷ trôi qua từ những mùa bánh ít theo ta vào các nghi lễ của quê hương, hôm nay ta lại cầm trên tay một vật liệu bước ra từ họ cây gai ấy, nhưng trong hình hài khác: vải gai xanh ramie, sợi thực vật lâu đời của Đông Á.
Cảm xúc với trang phục luôn bắt đầu từ chất liệu. Và với ta, câu chuyện của ramie bắt đầu từ chính chiếc bánh ít lá gai rất đỗi thân thương.
Chính cây gai xanh ấy, nhìn rộng hơn gian bếp, là một trong những loài cây được con người sử dụng gần như toàn phần. Lá non và rễ gai từng xuất hiện trong ẩm thực và dược liệu truyền thống, với mục đích thanh nhiệt, điều hòa cơ thể. Thân cây cho ra những bó sợi cellulose dài, thẳng và có độ tinh thể cao, là nền tảng của sợi ramie. Trước khi trở thành chất liệu may mặc, sợi gai từng được dùng làm dây thừng, lưới, bao tải, giấy thủ công, những vật dụng cần độ bền, chịu lực và khả năng thích ứng với khí hậu ẩm. Ngay cả phần vỏ và bã sau khi tách sợi cũng không bị bỏ đi. Chúng quay lại ruộng đất dưới dạng phân hữu cơ, cải tạo đất, giữ ẩm và chống xói mòn. Cây gai xanh vì thế từng là loài cây “nuôi làng” ở nhiều vùng châu Á: không phô trương, không mềm mại, nhưng bền bỉ và hữu dụng trong nhiều tầng đời sống.
Sự trở lại của chất liệu ngàn năm
Khi ngành công nghiệp thời trang toàn cầu đối mặt với áp lực ngày càng lớn về việc giảm thiểu tác động đến môi trường nhưng vẫn phải đảm bảo hiệu suất và tính thẩm mỹ, các loại sợi tự nhiên đang dần nhận được sự quan tâm trở lại. Trong đó, ramie (vải gai xanh) âm thầm nhưng mạnh mẽ khẳng định vị thế là một trong những loại sợi tự nhiên lâu đời nhất, đã được ứng dụng trong ngành dệt may suốt hàng ngàn năm qua.
Ramie là một loại sợi libe (bast fiber) thu được từ thân cây tầm ma trắng Boehmeria nivea, một loại cây thuộc họ tầm ma lâu năm có nguồn gốc từ Đông Á, được sử dụng trong lịch sử Trung Quốc và Ai Cập cổ đại hơn 6.000 năm. Sợi ramie cấu tạo chủ yếu từ cellulose, một polymer (chuỗi phân tử dài) tạo độ bền cho thành tế bào thực vật, với hàm lượng 68-76%, cao hơn nhiều sợi thực vật khác, và chính mức tinh thể cellulose cao giúp sợi có độ bền cơ học vượt trội. Đây là loại vải được dệt từ sợi trung bình, tức là sợi dài hơn so với cây lanh ( dệt nên vải linen). Sợi ramie có màu trắng sáng tự nhiên, bề mặt mịn, cứng và ít co rút so với cotton.
- Enzyme degumming: dùng các protein xúc tác để tách lớp gôm tự nhiên (pectin và hemicellulose) bao quanh sợi gai mà không bào mòn cấu trúc cellulose. Cách này giúp sợi sạch hơn, ít tổn thương bề mặt, và mềm hơn so với degumming hóa chất truyền thống.
- Kéo sợi ultra-fine: là bước thu nhỏ đường kính sợi xuống ngưỡng rất nhỏ, đôi khi chỉ 6–12 micron (micron là 1 phần triệu mét; sợi tóc người khoảng 70 micron). Sợi càng mảnh thì vải càng mềm và rũ hơn, dù là 100% sợi thực vật.
- Mechanical softening: làm mềm bằng lực cơ học như cán ép, đập rung, hoặc thổi khí, giúp phá các liên kết cứng tạm thời giữa bó sợi, tạo bề mặt mịn mà không phủ màng nhựa hay silicone. Kết quả cho ra vải ramie 100% có thể mềm, mịn, ít xù lông, rũ nhẹ, vẫn ủi nhiệt cao mà không bóng mặt, và bền lâu.
Thời trang vải gai xanh
Ramie đã được sử dụng cách đây 6.000 năm, và đến nay vẫn là một trong những loại sợi được sử dụng phổ biến tại Nhật Bản, nơi chất liệu tự nhiên luôn là lựa chọn hàng đầu của người tiêu dùng. Những chiếc áo được hoàn thiện trên nền chất liệu ramie luôn là những sản phẩm bán chạy nhất vì tính chất mềm mịn và độ sóng sánh tự nhiên mà chúng mang đến tạo nên một vẻ đẹp tự nhiên hiếm có.
Ramie thường được dệt đơn giản hoặc pha lẫn với lụa, linen, cotton để tận dụng độ bóng, độ bền của ramie và tăng độ mềm mại, giữ form và tạo cảm giác mát nhẹ trên da từ các sợi phối hợp. . Trang phục truyền thống: Áo dài, trang phục may đo cao cấp.
Từ gian bếp đến khung dệt, sợi gai nối liền ký ức và hiện tại, nhắc rằng thời trang lâu bền nhất không ồn ào, mà được chứng minh bằng cấu trúc sợi và trải nghiệm thật trên da thịt.
Vì sao Ramie được mệnh danh là 'Vua' của các loại sợi?"
Sức mạnh & hiệu suất: trong ngành vật liệu, độ bền kéo (tensile strength) được đo bằng megapascal (MPa) – chỉ mức lực tối đa sợi chịu được trước khi đứt. Ramie đạt 400–938 MPa, trong khi cotton dao động 287–597 MPa, còn linen (flax) thường thấp khoảng 1/2 ngưỡng của ramie. Sợi gai xanh cực kỳ mạnh mẽ và bền bỉ. Trong khi cotton mất khoảng 20% độ bền kéo khi ướt, ramie lại trở nên mạnh hơn, với độ bền có thể gấp 8 lần cotton. Điều này có nghĩa là vải ramie giữ được cấu trúc trong quá trình giặt giũ và sử dụng nhiều lần, giúp quần áo bền lâu hơn với sự biến dạng tối thiểu. Đối với người mua hàng may mặc tập trung vào tuổi thọ sản phẩm, điều này làm cho ramie trở nên đặc biệt hấp dẫn. Một nghiên cứu về độ bền dệt may năm 2022 được thực hiện tại Quảng Châu cho thấy vải ramie chịu được 50–70 chu kỳ giặt trước khi xuống cấp rõ rệt, so với 30–40 chu kỳ đối với cotton.
Độ co rút thấp: Chỉ khoảng 3–4% sau khi giặt, thấp hơn cotton (5–8%). .
Tính thẩm mỹ: Điểm khác biệt thực sự của ramie nằm ở phẩm chất hình ảnh. Vải dệt từ cây gai xanh có độ bóng mượt và ít mối nối như linen, có ánh sáng mượt, sợi có độ bóng mượt tinh tế vẫn hiển thị rõ ngay cả sau nhiều lần giặt. Các nhà thiết kế thường mô tả vẻ ngoài của ramie là "vải lanh với ánh lụa". Năm 2023, một thương hiệu thời trang nam tại Tokyo đã tiến hành thử nghiệm giặt so sánh áo sơ mi pha ramie-linen với áo sơ mi linen nguyên chất. Sau 20 chu kỳ giặt, vải pha ramie-linen giữ lại 90% độ bóng ban đầu, trong khi lanh nguyên chất giảm xuống 65%. Khảo sát khách hàng cho thấy đánh giá cao hơn 22% đối với vải pha ramie-lanh, đặc biệt về "diện mạo sau khi giặt".
Sự thoải mái & thoáng khí: Ramie là loại vải “thông minh” trong điều tiết ẩm và nhiệt. Ramie có độ hồi ẩm cao (12–15%), tương đương vải lanh linen, cho phép không khí lưu thông tốt, tạo cảm giác mát mẻ, khô ráo khi mặc, lý tưởng cho khí hậu nóng ẩm. Khoang giống như rãnh và các lỗ rỗng duy nhất của sợi ramie tự nhiên giữ cho nhiệt độ của bề mặt vải ramie phù hợp với nhiệt độ của da người. Do đó sản phẩm rất được ưa chuộng vì mặc mùa hè mát mẻ, mùa đông thoải mái, nhiệt độ không đổi. Thực sự đây chính là “điều hòa không khí tự nhiên“.
Khả năng kháng khuẩn và chống sâu bọ: Chất xơ ramie có chứa các nguyên tố vi lượng như strontium, pyrimidie và hydrazine có tác dụng ức chế staphylococcus aureus, pseudomonas aeruginosa và escherichia coli và có chức năng diệt khuẩn tự nhiên, có hiệu quả hạn chế ô nhiễm thứ cấp của vi khuẩn và ve trong hàng dệt may, ức chế 99% sau khi rửa lặp lại 50 lần. Cấu trúc vi mô siêu mịn đặt biệt bên trong sợi ramie giúp nó có khả năng hấp thụ mạnh các chất như formaldehyd, benzen, toleune và amoniac trong không khí để khử mùi kháng khuẩn, nấm mốc chống thối rửa mục nát và bền với ánh sáng.
Tính chịu nhiệt: Ramie có điểm nóng chảy > 160°C, có thể giặt và ủi ở nhiệt độ cao mà không bị biến dạng. Độ dẫn nhiệt của sợi cao hơn cotton, nên khi chạm da tạo cảm giác mát tức thì, không giữ hơi nóng. Ramie bắt đầu phân hủy nhiệt trên 160°C, cao hơn hầu hết sợi tổng hợp như polyester (chỉ ~250°C nhưng dễ chảy bóng, mất form ở nhiệt ủi cao).
Tính hợp tác với màu nhuộm: Vải ramie nhuộm màu khá dễ dàng và không bị làm hỏng dưới tác dụng của axit yếu, giữ màu nhuộm rất tốt, cho ra màu sắc tươi sáng và bền đẹp theo thời gian.
Tính năng bền vững: Ở góc nhìn bền vững, phần mà thời trang hiện đại đang phải nghiêm túc đối thoại, ramie có lợi thế rõ ràng.
Cây ramie là cây lưu niên: trồng một lần, thu hoạch nhiều năm liên tục, không cần trồng lại mỗi vụ như bông cotton. Năng suất sợi thô trung bình 1.500–2.000 kg/ha/năm, trong khi cotton 800–1.200 kg/ha/năm, nghĩa là ramie cho sản lượng sợi cao hơn 1,5–2 lần trên cùng diện tích, lại cần ít nước tưới và ít thuốc trừ sâu nhờ tính kháng côn trùng tự nhiên.
Sợi phân hủy sinh học hoàn toàn, và công nghệ xử lý hiện nay ưu tiên degumming bằng enzyme (loại bỏ lớp keo/gôm tự nhiên bám quanh sợi gai) thay cho hóa chất kiềm mạnh, giúp giảm ô nhiễm nước thải và giữ sợi ít hư tổn hơn.
Bảng so sánh ramie với các loại sợi khác
| Thuộc tính | Ramie (Vải Gai) | Linen (Lanh) | Hemp (Gai dầu) | Cotton (Bông) |
| Độ bền kéo | Rất cao (mạnh hơn cotton 8 lần khi ướt) | Cao | Rất cao | Trung bình |
| Độ bóng | Mượt, bóng tự nhiên | Mờ (Matte) | Mờ (Matte) | Thay đổi tùy xử lý |
| Hút ẩm | Cao, thoáng khí | Cao | Cao | Cao |
| Độ đàn hồi | Thấp (dễ nhăn) | Thấp | Trung bình | Cao |
| Độ bền (Chu kỳ giặt) | 50–70 | 40–50 | 50–60 | 30–40 |
| Khả năng kháng khuẩn | Mạnh | Trung bình | Mạnh | Yếu |
| Ứng dụng phổ biến | Sơ mi hè, váy, vải pha | Vest, váy, đồ gia dụng | Đồ mặc ngoài bền, casual | Đồ cơ bản, denim |
Tiêu chí chọn lọc Ramie tại Hity
Khi chọn nhà cung cấp ramie, chúng tôi xem xét kỹ lưỡng năng lực sản xuất theo các tiêu chí để đảm bảo ramie được xử lý đạt tiêu chuẩn.
- Tách keo (Degumming) & Kéo sợi: Quyết định độ mềm và độ bóng. Tách keo không sạch sẽ khiến vải thô, ngứa, tách quá mức sẽ làm hỏng sợi. Yêu cầu báo cáo độ đều của sợi CV% dưới 15% (chấp nhận được cho hàng may mặc).
- Khả năng Dệt/Dệt kim:Dệt thoi (Woven): Phổ biến cho sơ mi. Kiểm tra mật độ sợi (EPI/PPI).Dệt kim (Knitted): Vải ramie pha cotton/modal đang phổ biến cho áo thun. Cần kiểm tra độ ổn định kích thước.
- Chứng nhận: OEKO-TEX® Standard 100 (không có hóa chất độc hại), GRS (Global Recycled Standard), ISO 9001 & BSCI, QC & Testing (yêu cầu dữ liệu minh bạch về độ bền kéo (ISO 13934-1), độ co rút (dưới 3% cho hàng cao cấp) và độ bền màu).
Dùng và bảo quản ramie
Thời trang hiện đại đang dịch chuyển từ “vật liệu bền vững” thành “vật liệu được tối ưu bằng khoa học”. Ramie là đề nghị của khoa học dành cho đời sống: một sợi cổ xưa nhưng không cũ, vì nó tương thích hoàn hảo với tư duy thiết kế mới, nơi độ bền, tính điều nhiệt, hiệu suất tài nguyên và công nghệ làm mềm không phủ nhựa cùng tồn tại trong một chất liệu 100% tự nhiên. Trang phục làm từ Ramie phù hợp nhất khi được chăm sóc đúng logic của sợi tự nhiên, để vòng đời sản phẩm kéo dài mà không mất đi vẻ đẹp ban đầu.
- Giặt với nước mát hoặc ấm nhẹ (30–40°C), vòng vắt vừa phải, tránh chất tẩy quá mạnh để không làm sợi giòn.
- Phơi nơi có gió và bóng râm, vì ramie khô nhanh, không cần nắng gắt kéo dài. Phơi quá lâu dưới mặt trời trực tiếp có thể làm sợi khô “giòn cảm giác” dù không hư cấu trúc.
- Ủi khi vải còn hơi ẩm nhẹ ở 150°C, đi bàn ủi dọc theo thớ vải để nếp thẳng, vải mượt và đứng phom.
- Cất trữ nơi khô thoáng, không phải vì ramie sợ ẩm, mà vì môi trường ẩm mặn kéo dài là thử thách chung cho mọi sợi hữu cơ.
Từ ký ức chiếc bánh ít lá gai bà gửi, ta hiểu thêm một điều: vẻ đẹp trong sáng nhất là vẻ đẹp có cấu trúc đúng, được chăm sóc đúng, và được chứng minh đúng.
Việt Nam tham gia bản đồ thế giới nguồn cung cấp Ramie
Ramie có tính chất địa lý tập trung do yêu cầu kỹ thuật tách keo (degumming) và kéo sợi phức tạp. Ngày nay, các nguồn cung cấp ramie chất lượng cao hàng đầu thế giới bao gồm Trung Quốc, Philippines, Brazil và một số nhà máy chuyên dụng tại Châu Âu và Nhật Bản. Các khu vực này cung cấp cho người mua quyền tiếp cận nhiều cấp độ sợi, công thức pha trộn và quy trình hoàn thiện vải khác nhau, biến ramie thành vật liệu linh hoạt cho các dòng quần áo từ thời trang cao cấp đến trang phục thường ngày.
Hành trình Ramie tại Việt Nam bắt đầu từ năm 2009 tại công ty Thiên Phước bằng việc chọn lọc giống và tạo ra thông qua phương pháp lai tạo truyền thống, không sử dụng công nghệ sinh học liên quan đến chỉnh sửa gen, được Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam phê duyệt và bảo hộ. Đến năm 2023, nhà máy sản xuất sợi gai An Phước thuộc Tập đoàn An Phước – Viramie , đóng tại xã Cẩm Tú (Cẩm Thủy) đã xuất khẩu lô hàng 40 tấn sợi thành phẩm đầu tiên.
- Trung Quốc (nhà cung cấp lớn nhất): Cung cấp hơn 80% sản lượng ramie thô toàn cầu. Các tỉnh Hồ Nam và Tứ Xuyên là trung tâm của các nhà máy kéo sợi công nghiệp. Quy mô lớn, chi phí hiệu quả, công nghệ tách keo bằng enzyme tiên tiến và khả năng pha trộn đa dạng (ramie-cotton, ramie-silk).
- Philippines (vai trò ngách): Canh tác truyền thống, quy mô nhỏ hơn. Sợi có độ mảnh tốt, canh tác thân thiện với môi trường, phù hợp cho các thương hiệu "eco-luxury". Đất nước này thiếu cơ sở hạ tầng kéo sợi quy mô lớn, thường phải xuất khẩu xơ thô.
- Brazil (thị trường mới nổi): Mở rộng diện tích trồng ramie luân canh với đậu nành. Chi phí cạnh tranh, quỹ đất lớn. Tuy nhiên, chất lượng phân loại và hoàn thiện tại Brazil chưa đồng nhất.
- Nhật Bản & Ý (trung tâm cao cấp): Nhập khẩu xơ thô và chế biến thành vải cao cấp. Nhật Bản chuyên về sợi siêu mảnh, kỹ thuật nhuộm và dệt chính xác cho thời trang xa xỉ. Trong khi Ý là Trung tâm hoàn thiện (finishing), chuyên pha trộn ramie với lụa hoặc lanh cho các nhà mốt châu Âu.
Cây gai xanh chưa bao giờ là một vật liệu đơn chức năng. Nó hiện diện trong chiếc bánh dâng cúng, trong sợi dây lao động, trong tấm vải mặc lên người, và trong cả mạch tư duy tiết chế của người Á Đông: giá trị nằm ở cấu trúc, không nằm ở sự phô trương. Ramie là kết quả của một dòng chảy tri thức dài, từ kinh nghiệm gian bếp, đến hiểu biết vật liệu, đến công nghệ hiện đại. Từ chiếc bánh ít lá gai trong ký ức, đến trang phục ta chọn mặc hôm nay, cây gai xanh vẫn giữ một vai trò nhất quán: làm phần việc khó nhất ở bên trong.
Ramie bước vào bộ sưu tập của Hity cũng theo tinh thần ấy: một chất liệu bền vững tồn tại cùng con người - lặng lẽ, chính xác, và lâu dài.
- Nguồn dữ liệu:
- Xue, Y., et al. “Properties and Applications of Ramie Fiber.”
- Journal of Natural Fibers, 2020.Li, H., Textile Science, 2018.
0 nhận xét