Một sợi tơ không tự nhiên mà đẹp

Lụa Sinh. Chương 1 . Tập 1

Từ sợi tơ đến bề mặt

Một loại sợi, nhiều khả năng

Tơ tằm là sợi protein tự nhiên do con tằm tạo ra để hình thành kén. Mỗi cái kén là một sợi tơ liền, dài từ khoảng 600 đến 1.500 mét. Trong nghề ươm tơ truyền thống, các sợi tơ từ nhiều kén được kéo và kết hợp thành sợi lớn hơn trước khi đưa lên khung dệt. 

Sợi tơ thô chủ yếu gồm fibroin, được bao bọc bởi lớp sericin. Sau quá trình xử lý thích hợp, tơ có thể đạt được độ mềm, độ mảnh và vẻ óng đặc trưng. Cấu trúc sợi, cách xử lý và điều kiện sản xuất cùng ảnh hưởng đến cảm giác cũng như đặc tính của tấm vải.

Khi đi qua khung dệt, những sợi tơ riêng lẻ bắt đầu tạo nên một bề mặt. Mật độ sợi, độ căng, cách các sợi giao nhau và cách xử lý sau dệt quyết định phần lớn diện mạo của vải: có loại mịn và bóng, có loại nhẹ và thoáng, có loại tạo đường chéo rõ trên mặt vải, có loại mang vẻ giản dị với những điểm đan xen đều đặn.

Vì vậy, vẻ đẹp của lụa không nằm sẵn trong một sợi tơ. Nó được hình thành qua nhiều quyết định kỹ thuật, từ nguyên liệu đến tấm vải hoàn chỉnh.

Nguồn tơ và cấu trúc dệt: hai điều khác nhau

Khi tìm hiểu lụa, ta thường gặp những tên gọi như tơ tằm dâu, satin, twill hay habotai. Tuy nhiên, các tên gọi này không cùng chỉ một đặc điểm.

Nguồn tơ

Nguồn tơ cho biết sợi được tạo ra từ loài tằm nào và trong điều kiện nào.

• Tơ tằm dâu mulberry silk là loại phổ biến trong sản xuất lụa, với nguồn tằm được nuôi chủ yếu bằng lá dâu.
• Tơ tằm hoang (wild/non-mulberry silk): Một số loại tơ khác, thường được gọi theo nhóm tơ tằm hoang hoặc tơ tằm không thuộc nhóm dâu, ví dụ loài tằm sống ngoài tự nhiên, ăn lá cây khác (sồi, thầu dầu...). Các loại tơ này có thể mang đặc tính riêng về màu sắc, độ mảnh và bề mặt. Ví dụ Tussah Silk (thường được gọi là lụa đũi hoặc lụa hoang dã) là loại lụa được kéo từ kén của các loài tằm hoang dã. Sợi tơ Tussah to, thô hơn sợi tơ tằm dâu thông thường. Eri silk là một loại tơ hoang dã khác (tằm thầu dầu/Eri), nổi tiếng vì kén có đầu mở nên con tằm có thể thoát ra mà không làm đứt sợi tơ (được mệnh danh là "lụa hòa bình" - peace silk). 

Cấu trúc dệt

Cấu trúc dệt cho biết các sợi dọc và sợi ngang liên kết với nhau như thế nào để tạo thành vải. Dệt Vân Đoạn Satin, dệt Vân Chéo Twill và dệt Vân Trơn Plain weave là ba cấu trúc cơ bản thường gặp.

Một loại cấu trúc dệt có thể được tạo ra từ nhiều loại sợi khác nhau. Satin không mặc nhiên đồng nghĩa với lụa tơ tằm; satin là tên gọi của một cấu trúc dệt, cũng có thể được thực hiện bằng sợi khác. Tương tự, đặc tính của một tấm lụa không thể được xác định chỉ bằng tên kiểu dệt.

Trong ba bài tiếp theo, ta sẽ đi sâu vào từng cấu trúc kiểu dệt, vì đó là thứ ta gặp và chạm trực tiếp khi chọn vải, để hiểu cách chúng tạo nên bề mặt, ánh sáng và chuyển động khác nhau trên chất liệu lụa. 

Những con số nói gì về tấm vải?

Với một số dòng lụa, người ta sử dụng đơn vị momme để biểu thị trọng lượng trên một diện tích vải. Một momme tương đương khoảng 4,34 gram trên mỗi mét vuông. Chỉ số momme càng cao, trọng lượng trên cùng diện tích thường càng lớn.

Tuy nhiên, trọng lượng không phải thước đo duy nhất của chất lượng. Một tấm lụa mỏng vẫn có thể được dệt tốt và phù hợp với mục đích sử dụng; một tấm lụa nặng hơn cũng không mặc nhiên bền hơn hay đẹp hơn. Cần xem xét đồng thời chất lượng sợi, cấu trúc dệt, độ hoàn thiện, độ rủ và yêu cầu của thiết kế.

Hiểu các thông số giúp ta đọc được một phần đặc tính của vải. Cảm nhận đầy đủ về chất liệu vẫn cần đặt những thông số ấy trong mối liên hệ với cách mặc và cách sử dụng.

Lụa trong khí hậu nhiệt đới

Đời sống ở Việt Nam diễn ra giữa nắng nóng, độ ẩm cao, gió biển và những mùa mưa bất chợt lẫn kéo dài, cùng sự thay đổi nhiệt độ giữa các không gian trong ngày. Một chất liệu phù hợp vì thế cần được nhìn nhận cả trên bề mặt lẫn trong điều kiện sử dụng thực tế. Với Hity, hiểu về lụa là hiểu cả hai mặt: bản chất tự nhiên của vật liệu và cách nó lắng nghe, chuyển động cùng cơ thể trong từng khoảnh khắc nhiệt đới.

Tơ tằm có khả năng hút ẩm và thường mang lại cảm giác mềm mại khi tiếp xúc với da. Tuy nhiên, cảm giác mát, độ thoáng và khả năng giữ ấm không chỉ phụ thuộc vào bản chất sợi. Độ dày, cấu trúc dệt, lớp hoàn tất, kiểu trang phục và điều kiện môi trường đều có ảnh hưởng.

Một tấm lụa mỏng, nhẹ có thể phù hợp với áo mặc trong thời tiết nóng. Một cấu trúc dệt dày hơn hoặc một thiết kế có lớp có thể tạo cảm giác khác. Bởi vậy, lựa chọn lụa không dừng ở câu hỏi “đây có phải lụa thật hay không”, mà còn cần trả lời: tấm lụa này được dệt như thế nào, dùng cho thiết kế nào và có phù hợp với nhịp sống của ta không?

Lụa cũng có những giới hạn cần được biết trước khi lựa chọn. Một số loại lụa dễ để lại dấu nước hoặc vết mồ hôi; ánh nắng trực tiếp kéo dài có thể làm phai màu và suy yếu sợi; bề mặt mịn có thể bị xước hoặc mắc sợi khi tiếp xúc với vật sắc, nhám. Mức độ nhạy cảm khác nhau tùy loại vải, màu nhuộm và cách hoàn tất.

Những đặc tính ấy không làm giảm giá trị của lụa. Chúng cho ta biết cách sử dụng và chăm sóc chất liệu phù hợp hơn, để món đồ giữ được vẻ đẹp lâu dài.

Từ vùng tơ đến người thợ

Lịch sử lụa Việt Nam gắn với nhiều vùng nghề, mỗi vùng đất có một câu chuyện về nguyên liệu, kỹ thuật dệt và cách tạo nên bản sắc riêng. Tên gọi của lụa cũng thường gắn liền với tên làng nghề: lụa Hà Đông, lụa Vạn Phúc, lụa Bảo Lộc, lụa Tân Châu, lụa Nha Xá. Lụa Hity chọn được tạo nên từ sự kết nối của ba vùng đất:

• Bảo Lộc - vùng tơ. Vùng đất xanh tươi trên cao nguyên, nơi trồng dâu nuôi tằm, cung cấp nguồn sợi tơ tằm tự nhiên chất lượng.
• Nha Xá - làng dệt. Nơi sợi tơ qua tay những nghệ nhân se tơ dệt sợi để trở thành tấm vải có độ rủ, độ bền và độ đều đặn chuẩn xác.
• Tân Châu - bản sắc. Nơi ra đời và lưu giữ dấu ấn của lãnh Mỹ A - "nữ hoàng của các loại lụa", một dòng vải nổi tiếng với kỹ thuật nhuộm đặc trưng.

Mỗi địa danh đại diện cho một phần của di sản nghề lụa. Tuy nhiên, nguồn tơ, nơi dệt và nơi nhuộm không nhất thiết nằm cùng một địa phương. Muốn hiểu đúng hành trình của một tấm vải cụ thể, ta cần biết rõ nguồn nguyên liệu và những công đoạn thực tế đã tạo nên nó.

Với dòng thời trang Lụa Sinh tại Hity, Bảo Lộc là vùng nguyên liệu quan trọng trong câu chuyện chất liệu. Từ sợi tơ đến mặt vải, giá trị của lụa tiếp tục được định hình bởi kỹ thuật dệt, công đoạn nhuộm và hoàn tất. Đó là lý do việc tìm hiểu xuất xứ không nên dừng ở tên gọi của một vùng nghề, mà cần đi cùng thông tin cụ thể về chất liệu được sử dụng.

Sau tấm vải là công việc của các bậc thầy Lụa Sinh. Lụa mềm, có độ trượt và rủ riêng; chỉ một thay đổi nhỏ ở đường cắt, độ căng của đường may hay cách xử lý mép vải cũng có thể ảnh hưởng đến dáng trang phục. Tại Hity Atelier, những bậc thầy cắt may có hơn hai thập kỷ gắn bó với nghề sử dụng kinh nghiệm tích lũy để xử lý chất liệu và hoàn thiện phom dáng. Kỹ thuật thủ công không nằm ở lời giới thiệu, mà thể hiện trong những chi tiết người mặc có thể cảm nhận: đường may, độ cân đối, cách vải rơi trên cơ thể và sự thoải mái khi chuyển động.

Một tấm lụa đẹp là điểm khởi đầu. Để trở thành trang phục có thể đồng hành lâu dài, lụa còn cần thiết kế phù hợp và tay nghề đủ vững để tôn trọng đặc tính của vật liệu.

Lụa trong câu chuyện bền vững

Lụa có nguồn gốc tự nhiên và có khả năng phân hủy sinh học trong những điều kiện phù hợp. Nhưng nguồn gốc tự nhiên không tự động đồng nghĩa với việc mọi sản phẩm lụa đều bền vững.

Tác động môi trường cần được nhìn nhận qua toàn bộ quá trình: nuôi tằm, sản xuất sợi, dệt, nhuộm, hoàn tất, vận chuyển, sử dụng và cuối vòng đời sản phẩm. Thuốc nhuộm, hóa chất hoàn tất, chỉ may, phụ liệu và các thành phần pha trộn cũng ảnh hưởng đến khả năng xử lý của một món đồ sau khi không còn được sử dụng.

Vì thế, khi nói về lụa, ta cần phân biệt hai điều: độ bền của sản phẩm theo thời gian và tác động môi trường trong suốt vòng đời của sản phẩm. Một món đồ được chăm sóc tốt và sử dụng lâu hơn có thể giảm nhu cầu thay mới thường xuyên. Nhưng tuổi thọ dài của trang phục không thay thế được yêu cầu về nguồn nguyên liệu, quy trình sản xuất và xử lý chất thải có trách nhiệm.

Con tằm - một vòng đời và những lựa chọn trong sản xuất

Trong quy trình ươm tơ thông thường, kén thường được xử lý bằng nhiệt trước khi nhộng hoàn tất quá trình phát triển, nhằm giữ được sợi tơ dài để kéo. Đây là một thực tế của nghề lụa, đồng thời cũng là vấn đề khiến một bộ phận người tiêu dùng cân nhắc khi lựa chọn chất liệu.

Một số phương pháp khác cho phép con ngài thoát kén trước khi thu sợi. Khi đó, sợi tơ có thể bị đứt thành những đoạn ngắn hơn và cần phương pháp xử lý khác để tạo thành sợi dệt.

Thuật ngữ peace silk thường được dùng cho một số phương pháp sản xuất theo hướng này, nhưng cách định nghĩa và thực hành có thể khác nhau giữa các nhà sản xuất. Không nên mặc nhiên cho rằng mọi loại vải mang tên gọi ấy đều có cùng đặc tính, chất lượng hoặc tác động môi trường.

Mỗi phương pháp có những yêu cầu kỹ thuật và đánh đổi riêng. Điều quan trọng là hiểu quy trình thực tế của vật liệu được lựa chọn, thay vì chỉ dựa vào một tên gọi mang ý nghĩa đạo đức.

Một số phương pháp khác cho phép con tằm hoàn tất quá trình phát triển trước khi thu sợi, nhưng đặc tính và khả năng ứng dụng của sợi thu được có thể khác. Ví dụ "lụa hòa bình" (peace silk) để nhộng thoát kén rồi mới kéo tơ, với sợi ngắn hơn và ít óng hơn.

Mỗi phương pháp có những đánh đổi riêng về kỹ thuật, chất lượng và thực hành sản xuất. Với Hity, điều quan trọng là hiểu rõ nguồn gốc vật liệu, biết quy trình mình đang lựa chọn và cung cấp thông tin đủ minh bạch để mỗi người có thể đưa ra quyết định phù hợp với quan điểm của mình.

Nhuộm lụa

Nhuộm và hoàn tất vải tốn nước và chất nhuộm nếu không kiểm soát. Ta không xem nhuộm là điều xấu. Nhuộm là một phần của nghề, và màu sắc là một phần của vẻ đẹp.

Điều quan trọng là nhuộm xong rồi thì nước thải đi đâu, hóa chất được xử lý ra sao. Ranh giới của ta là không làm tổn hại môi trường xung quanh. Điều đó đòi hỏi ba thứ: đầu tư có trách nhiệm, quy trình xử lý đúng, và chọn đối tác làm nghề nghiêm túc.

Tại Hity, ta đi từng bước chậm mà chắc để xây dựng mô hình kinh doanh và sản phẩm bền vững trong toàn bộ chuỗi vật liệu: từ vùng tơ, nghề dệt, nhuộm, người thợ may, đến cách khách hàng chăm sóc món đồ.

Chăm sóc lụa

Lụa cần sự chú ý, không cần sự cầu kỳ. Quy trình sản xuất tơ lụa có nhiều công đoạn thủ công công phu và là chất liệu 100% tự nhiên, nên lụa được xếp vào hàng thượng phẩm. Nhưng với người đã quen dùng lụa, việc giặt, phơi, bảo quản lại nhẹ nhàng, ít tốn công và ít tốn kém.

Lụa tơ tằm có đặc tính mềm mịn, thường êm với da, dùng được quanh năm: mát vào mùa hè, ấm vừa phải vào mùa đông.