Ấn Hoa • Legacy of Craft by Hity • Hành trình tái tạo di sản thủ công
Căn tính văn hóa. Sự gắn kết giữa Địa lý • Lịch sử • Con người.
Mai vàng không phải là độc quyền của thiên nhiên Việt Nam, nó mọc khắp Đông Nam Á. Nhưng biến một loài cây hoang dã thành một người bạn tri kỷ, một tín hiệu của thời gian, và gửi gắm vào đó cả ước vọng đầu năm, thì đó là tài năng văn hóa riêng biệt của người Việt trên vùng đất mới.
"Vì sao hình ảnh hoa gắn với Tết miền Trung - Nam là cây hoa Mai vàng, mà không phải Đào?" - Đó không hẳn chỉ là sở thích. Đó là sự lựa chọn của lịch sử di dân, của khí hậu, và của những con người học cách mềm mại để sinh tồn giữa vùng đất nắng nhiều hơn lạnh, mưa nhiều hơn tuyết."
Nắng gió phương Nam
Ta lớn lên ở xứ nắng. Nắng ở đây không gắt gỏng như sa mạc, chẳng dịu dàng như ôn đới, mà là thứ nắng nhiệt đới nồng nàn, có mùa, có gió, và những cơn mưa muộn cuối năm. Chính cái khắc nghiệt mà bao dung ấy đã tạc nên cây mai. Mai kỵ cái rét cắt da, rễ sợ sự úng ngập dây dưa, thân cần nắng no nê để phân hóa nụ. Bởi vậy, như một lẽ tự nhiên, mai đã chọn miền Trung – Nam làm nơi an trú.
Mai vàng không rực theo kiểu bùng cháy, không mang màu vàng chói lọi. Sắc vàng của mai là vàng nắng sớm, vàng rơm khô, vàng lụa cũ. Một thứ màu sắc "biết điều", không đối đầu mà thấm đẫm hơi ấm miền nhiệt đới. Dưới ánh sáng nhiệt đới, màu ấy không chói mắt mà lặn vào trong, càng nhìn lâu càng thấy ấm. Ánh sáng khuếch tán mạnh cùng độ ẩm cao của đất trời phương này khiến màu hoa luôn có độ “mềm” rất riêng. Mai trở thành biểu tượng thị giác của vùng đất này - không sắc cạnh, không đối đầu. Ngắm mai, để thấy cái đẹp hiện diện ở sự bền bỉ, không phô trương.
Mai vàng • loài hoa nở từ cái nết của đất, từ hành trình của người mở cõi.
Hoa mai vàng không chỉ nở vì Tết. Khi cha ông ta xuôi về phương Nam mở cõi từ thế kỷ XVII, mai vàng dần thay thế đào thắm trong tâm thức Tết. Người xưa chơi mai là chơi cái "biết" về thời tiết. Tuốt lá sớm hay muộn, nhìn mây chiều cuối năm, đoán ngọn gió, nhớ lại những mùa xưa cũ. Chăm một gốc mai là học một bài học sống chậm cùng tự nhiên. Không ép hoa nở, nương theo trời để hoa bung cánh đúng nhịp. Một triết lý sống rất phương Nam: thuận thiên thì an, nghịch thiên thì trả giá.
Vì vậy, khi ta chưng một cành mai ngày Tết, đó không chỉ là thói quen hay cái đẹp trưng bày. Đó là ký ức của một vùng đất nắng nhiều hơn lạnh, mưa nhiều hơn tuyết, nơi con người học cách mềm mại để sinh tồn.
Khí hậu đã quyết định thẩm mỹ, trước cả ý thức.
Hoàng mai • Địa lý • Lịch sử • Con người
Mai vàng (Ochna integerrima) bắt đầu đi vào sử sách và văn hóa rõ nét nhất gắn liền với công cuộc Nam Tiến và triều đại nhà Nguyễn.
Sách "Gia Định Thành Thông Chí" (Trịnh Hoài Đức - Thời Nguyễn) là tài liệu quan trọng nhất khẳng định vị thế của Hoàng mai. Trịnh Hoài Đức mô tả dưới bóng hoàng thành hay nơi thôn dã Gia Định xưa có rất nhiều Hoàng mai (mai vàng) mọc hoang dã trong rừng. Ông ghi chép việc người dân đốn cây mai về làm củi hoặc chưng Tết. Điều này chứng minh Mai Vàng là loài cây bản địa, gắn liền với đời sống dân dã của lưu dân trước khi được nâng tầm thành biểu tượng.
Từ những trang sử cũ triều Nguyễn, mai đã hiện diện như một cố nhân ở Huế và Gia Định. Không mang vẻ kiêu sa đài các của mẫu đơn phương Bắc, mai gần gũi và bền bỉ. Mai bung nở sau một mùa mưa dầm dề, khi đất vừa ráo và ngọn gió chướng bắt đầu lao xao. Một chu kỳ rất Nam Bộ: chịu đựng, tĩnh lặng chờ đợi, rồi rực rỡ đúng thời điểm. Nhìn mai, ta hiểu vì sao người xứ nắng trân trọng sự chân phương hơn là phô trương hào nhoáng.
Từ rừng thưa đến biểu tượng văn hóa
Về mặt sinh học, cây Mai vàng (tên khoa học: Ochna integerrima) là loài cây nhiệt đới bản địa của khu vực Đông Nam Á, phân bố tự nhiên ở:
- Việt Nam: từ Quảng Bình trở vào Nam.
- Thái Lan: gọi là cây Micky Mouse (do đài hoa khi rụng cánh và hạt chín nhìn giống chuột Mickey) hoặc Kamlang Chang San, là loài hoa biểu tượng của tỉnh Mukdahan.
- Lào, Campuchia, Myanmar: mọc hoang dã trong các khu rừng thưa rụng lá (rừng khộp).
- Nam Trung Quốc: một số vùng giáp ranh Việt Nam.
Người Việt có sáng tạo độc bản dành cho Hoàng mai: Kỹ thuật "Tuốt lá". Chỉ có người Việt mới nghiên cứu sâu sắc nhịp sinh học của cây mai đến mức biết cách can thiệp (lặt lá) để ép nó nở đúng mùng 1 Tết. Các nước khác thường để nó nở tự nhiên theo mùa. Ở Thái Lan hay Lào, họ coi nó là một loài hoa đẹp, có thể dùng làm thuốc hoặc cây cảnh sân vườn, nhưng không gắn liền với nghi lễ đón năm mới hay các triết lý nhân sinh (như sự nhẫn nại, may mắn, sum vầy) như người Việt.
Hoàng mai, suy cho cùng, là lịch sử được viết bằng khí hậu. Và ta, những đứa con của đất này, vẫn đang tiếp tục đọc nó mỗi độ Xuân về.
0 nhận xét